Uydular için 200 bin dolarlık teminat uzay çöplüğünü önleyebilir mi?

Dünya çevresindeki uzay, giderek bir çöplüğe dönüşüyor. Araştırmacılar, uyduların işletmecilerini daha sorumlu hale getirmek için geri ödenebilir bir teminat sisteminin, uzayda yaşanabilecek felaketleri önleyebileceğini düşünüyor.

Uzay sürdürülebilirliği uzmanları, yörüngedeki uydu sayısının artmasının ve geride bırakılan ölü metal miktarının, Kessler Sendromu olarak bilinen tehlikeli bir çarpışma zincirini tetikleme riski taşıdığını yıllardır dile getiriyor. NASA fizikçisi Donald Kessler tarafından 1970'lerde öngörülen bu çarpışmalar zinciri, Dünya çevresindeki uzayı kullanılamaz ve güvensiz hale getirebilir.

Tehlikenin eşiği, bazı insanların düşündüğünden daha yakın olabilir. SpaceX, Blue Origin ve Amazon gibi şirketler, önümüzdeki yıllarda yüz binlerce telekomünikasyon uydusu ve yörüngedeki veri merkezleri fırlatmayı planlıyor. Colorado Üniversitesi'nden çevresel ve kaynak ekonomisi profesörü Daniel Kaffine, "Alçak Dünya yörüngesi, ekonomik aktörler olarak çöpe attığımız diğer birçok kaynak gibi görünüyor" diyor.

Kaffine ve ekibi, geçtiğimiz ay Nature Communications dergisinde yayımladıkları bir çalışmada, uydu işletmecilerinin fırlatmadan önce 200 bin dolarlık bir teminat yatırmalarını gerektiren bir sistem öneriyor. Başarılı bir şekilde yörüngeden çıkarma işlemi tamamlandığında bu teminat, faizle birlikte geri ödenecek. Uydularını temizlemeyen şirketler ise bu parayı kaybedecekler ve bu fon, aktif enkaza müdahale görevlerini finanse etmek için kullanılacak.

Kaffine, "Bununla milyarlarca dolar toplayabilirsiniz" diyor. "Uluslararası koordinasyon gerektirmeyen çok güzel bir politika olduğunu düşünüyoruz."

Uluslararası düzeyde bu sorunu çözmek zor olacaktır çünkü uluslararası kuruluşların uyumu sağlama gücü yok. Ayrıca, Birleşmiş Milletler'in Barışçıl Uzay Kullanımları Komitesi (COPUOS), uzayda barışçıl keşifler için kurallar belirliyor ve yeni düzenlemelerin geçmesi için her üye devletin oybirliğiyle destek vermesi gerekiyor ki bu neredeyse imkansız.

Brownhall, önerdikleri politikanın ulusal düzeyde uygulanabileceğini belirtiyor. "Avrupa'da herhangi bir ülke, kendi kayıtlı uydularının bu teminat politikasına uymasını talep edebilir" diyor. Yani, belirli bir ülkede kayıtlı hiçbir uydu, parayı yatırmadan uzaya çıkamayacak. Ancak, ABD gibi düzenlemelere karşı tarihsel olarak dirençli büyük oyuncuları ikna etmenin zor olabileceğini kabul ediyorlar. Ama Avrupa Birliği gibi çevreye duyarlı bir blok, kurallarına uyanların pazar erişimini sınırlayarak uyumu sağlayabilir.

Yazarlar, bu sistemin yalnızca küresel uydu fırlatmalarının %20'sini kapsasa bile, terkedilmiş uydu sayısını %18 oranında azaltacağını tahmin ediyor. Şu anda, Avrupa Uzay Ajansı'nın tahminlerine göre, 10 santimetreden büyük 57 binden fazla uzay enkazı parçası Dünya çevresinde kontrolden çıkmış durumda. Bu sayı, 10 yıl öncesine göre iki katına çıkmış durumda. Bu parçaların çoğu, patlamalar ve yörünge çarpışmaları sonucu oluşan tehlikeli enkaza dönüşmüş durumda.

Kaffine, bu politikanın 1960'lardan beri uygulanan ABD petrol işletmecilerinin teminat sistemine benzer şekilde modellenebileceğini ifade ediyor. "Petrol işletmecileri, üretim işini tamamladıktan sonra teminatı geri alıyorlar. Eğer temizleme işlemini yapmazlarsa, para bir fona gider ve devlet bu fonu yetim kuyuları temizlemek için kullanır. Uzaydaki durumla oldukça benzer bir durum."

Sonuç olarak, uzaydaki durumun kötüleştiğine dair kanıtlar hızla artıyor. ABD merkezli LeoLabs gibi uzay durumunu izleme şirketleri, uzaydaki trafik izleme sistemleri aracılığıyla eski uyduların çarpışmaları veya patlamaları gibi artan parçalanma olaylarını rapor ediyor. Son altı ayda, LeoLabs uzayda en az dört parçalanma olayı bildirdi ve bu olaylar yeni uzay enkazı parçaları oluşturdu.